هزار و یک شب

درباره‌ی کتاب

هزار و یکشب که ترجمان آن توسط عبداللطیف طسوجی و به خواستۀ بهمن میرزا فرزند عباس میرزا در روزگار محمدشاه قاجار به انجام رسیده است. از امهات کتب در سرآغاز نهضت ترجمه در زبان فارسی است. نثر روان و شیوای آن همراه با انتخاب و ذوق‌ورزی‌های سروش اصفهانی در گزینش و سرایش اشعار پارسی به‌جای ترجمۀ عربی آنها، این اثر را تبدیل به کتابی یگانه و ماندگار کرده است. هزار و یکشب از قرن شانزدهم در اروپا شناخته و ترجمه و تفسیرهایی بر آن انتشار یافت، ترجمۀ فارسی آن از چاپ عربی کتاب در قاهره صورت گرفته است، تردید نیست که این اثر نیز در گذر از سده‌ها و سالیان و مهاجرت از زبانی به زبانی دیگر دچار دگرگونی و تغییرات فراوان شده و افتادگی‌ها و افزودگی‌های بسیاری در آن راه پیدا کرده است و کار تحقیقی بسیاری لازم است تا اصل آن به زبان سانسکریت احیاء شود. از دوران ترجمۀ این اثر تاکنون چاپ‌های زیادی از آن در ایران و دیگر کشورها صورت گرفته، اما با تأسف تاکنون چاپی منقح در اختیار علاقمندان نبوده است. مهمترین چاپ‌های آن عبارتند از:

هزار و یکشب، ۱۲۶۱ قمری، تبریز، رحلی، خط نسخ، سنگی، دو جلد، جلد نخست ۴۰۲ ص، جلد دوم ۳۸۲ ص، اندازۀ متن ۱۵*۵/۲۵ سانتی‌متر، مقدار خطوط متن در هر صفحه: ۳۴ خط.

حاشیه‌دار، نوشته‌ها یکنواخت، در پی هم، بدون نقطه سر سطر، بدون تصویر.

این کتاب نخستین چاپ هزار و یکشب در ایران است و نشان می‌دهد که ترجمۀ آن باید بیش از تاریخ یادشده به انجام رسیده باشد، زیرا چاپ چنین اثری و خطاطی آن قطعاً کمتر از یک‌دو سالی زمان نمی‌برده است. در پشت جلد نخستین چاپ فارسی هزار و یکشب چنین آمده است:

… تا اینکه در سال ۱۲۶۱ هجری که مجلدات عدیدۀ کتاب در دارالسلطنه‌ی تبریز به سعی و اهتمام میزرا علی خوشنویس در زمان سلطنت محمدشاه قاجار (۱۲۶۴-۱۲۵۰ هجری) در دارالطبایع به طبع رسید.

هزار و یکشب، ۱۲۷۲ قمری، طهران، رحلی، خط نستعلیق، سنگی، ۴۱ سطر در هر صفحه.

در آغاز جلد دوم آن آمده است: اتمام جلد اول من کتاب الف‌لیله، شروع، فی جلد الثانی، اللهم انی اسئلک التوفیق فی اتمام هذه النسخه الشریفه من دارالخلافه طهران، در کارخانۀ عالیشأن عزت‌نشان آقا محمدرضای همدانی به سعی و اهتمام الاستاد فی الصنا آخوند ملاحسین التبریزی، فی سنۀ ۱۲۷۲ ]قمری[

این چاپ در هر جلد دو سرلوحۀ زیبا دارد که در پائین سرلوحه‌ی اول: هذا مجلد الثانی من کتاب الف‌لیله و لیله در کنار آن با قلم ریزتر چنین نوشته شده: «به تعجیل قلمی شد، رقم میرزا رضا تبریزی» ۱۲۷۲.

در پائین سرلوحۀ دوم جلد دوم، «عمل میرزا علی قلی خویی» ثبت شده است.

کتاب ۵۱ تصویر دارد که ۱۴ تای آن امضاءدار است، دکتر جهانگیر کازرونی به‌درستی این متن را که توسط استاد جواد صفی‌نژاد معرفی شده دارای نقص دانسته‌اند، متن اصلی کتاب ۶۷ تصویر دارد.

۱۴ نقاشی آن به ترتیب کار: ۱ تصویر، میرزا علی‌قلی خویی، شبانه ۳۵۲؛ ۸ تصویر کار میرزا رضا تبریزی، ساکن تبریز، فرزند محمدعلی خان آشتیانی؛ ۵ تصویر کار میرزا حسن فرزند آقا سید نقاش، ساکن تبریز که از تربیت‌یافتگان شاهزاده ملک قاسم میرزاست (ذیل نقاشی شبانه ۹۶۴).

در آخرین صفحه کتاب آمده: «هذه الکتاب اقل الخلیفه الراجی محمدعلی بن مرحوم مغفور عبدالله بیک جراح‌باشی طهرانی فی سنه ۱۲۷۲ والسلام، در پشت این صفحه اشعاری آمده که در کنار آخرین بیت آن نوشته شده: «به استادی محمدقلی طهرانی به اتمام رسید، ۱۲۷۲».

هزار و یکشب مشهور به چاپ شاهزاده، ۱۲۷۵ قمری، طهران، رحلی، خط نستعلیق، سنگی، اندازۀ متن ۱۷  ۳۰ سانتی‌متر، خطوط متن در هر سرصفحه: ۴۱ خط، مصور، ۴۱ تصویر، بدون شماره صفحه.

این چاپ سه لوحه زیبای تزیین شده‌ی اسلیمی و ۴۱ تصویر دارد که ۲۲ تای آن در جلد اول و ۱۹ تصویر در جلد دوم ترسیم شده است، تصاویر سیاه‌قلم، در برخی نسخه‌ها با دست رنگ شده‌اند.

نقاشِ تصاویر آقا میرزا سید حسن موسوی اصفهانی که زیر چهار نقاشی چنین امضاء کرده است:

شبانه ۱۵۳، رقم میرزا حسن اصفهانی، مجلس شمس‌النهار با علی بن کازر، سیاه و سفید.

شبانه ۲۴۶، عمل آقا میرزا حسن، ملاقات نمودن قمرالزمان با ملک تیمور.

شبانه ۷۲۹، رقم میرزا سید حسن الموسوی، به قصد رفتن دختر و صیاد، به دام انداختن مرغ را.

شبانه ۹۹۱، رقم میرزا حسن اصفهانی، مجلس خلیفه که دختر خود را به شخص بازرگان می‌دهد.

در آخرین صفحۀ کتاب نیز چنین آمده: به سعی و اهتمام عالی‌شأنان، رفیع‌مکانان عزت و سعادت‌نشانان آقا محمد رضا تاجر کاشانی خلف مرحمت و غفران‌پناه آقا عبدالباقی تاجر کاشانی و آقای علی‌نقی تاجر کاشانی خلف مرحمت و غفران‌پناه خیرالحاج حاجی محمد ابراهیم تاجر کاشانی الشهیر به مهره‌کش در دارالخلافه طهران صورت انطباع پذیرفت.

همین مطلب در آخرین صفحۀ جلد اول نیز آمده است.

قد فرغ من تسوید عشر الجزو الاخر محمدجعفر گلپایگانی فی سنه ۱۲۷۵ ]قمری[

الف و لیل؛ ۱۲۹۳ قمری، رحلی، نستعلیق، تحریر شده در دو جلد، جلد اول سرلوحه دارد. ۲۸۵ صفحه که به شبانۀ ۵۲۵ ختم می‌شود که در پایان آن آمده:¹ªU  ، حرّره فرج‌الله تفرشی، روزنامه‌نویس سنۀ ۱۲۸۹. جلد دوم دارای سرلوح، شماره‌گذاری صفحات از ۱ شروع و به صفحۀ ۳۳۴ پایان می‌یابد، مجموع صفحات کتاب ۵۱۹ صفحه در پایان آن آمده: تحت‌الکتاب بعون الملک الوهاب علی ید الحقیر محرر علی غفر و توبه ۱۲۹۳ ]قمری[ نقاشی‌های کتاب سیاه‌قلم است، در نقاشی شبانه‌ی ۳۵۳ امضاء میرزا نصرالله و شبانۀ هیجدهم: عمل عبدالحسین خوانساری و شبانۀ نودم: عمل عبدالحسین آمده است.